Projekty dual use – co oznaczają w praktyce dla przedsiębiorców?

W ostatnich miesiącach w dyskusjach o gospodarce, bezpieczeństwie i funduszach europejskich coraz częściej pojawia się pojęcie dual use, czyli technologii o podwójnym zastosowaniu. Termin ten zaczął być stosowany w dokumentach strategicznych Unii Europejskiej, w programach wsparcia innowacji, a także w nowych instrumentach finansowania dla przedsiębiorstw.

W najbliższym czasie temat ten będzie pojawiał się coraz częściej również w kontekście dotacji i instrumentów finansowych dostępnych dla firm.

Dla przedsiębiorców często pojęcie dual use brzmi jednak dość abstrakcyjnie. W praktyce okazuje się, że wiele klasycznych inwestycji realizowanych przez firmy może wpisywać się w koncepcję podwójnego zastosowania, nawet jeśli na pierwszy rzut oka nie ma nic wspólnego z sektorem obronnym.

Dlatego warto wyjaśnić, czym dokładnie są projekty dual use, jakie inwestycje mogą zostać tak zakwalifikowane oraz dlaczego temat ten coraz częściej pojawia się w kontekście finansowania ze środków unijnych.

Czym jest dual use?

Najprościej mówiąc, dual use oznacza technologie, produkty lub rozwiązania, które mogą być wykorzystywane zarówno w działalności cywilnej, jak i w obszarach związanych z bezpieczeństwem lub obronnością.

Kluczowe jest tutaj podwójne zastosowanie – dane rozwiązanie musi mieć realną wartość i zastosowanie w normalnej działalności gospodarczej, a jednocześnie w określonych sytuacjach może zostać wykorzystane w kontekście bezpieczeństwa lub obronności.

W praktyce oznacza to inwestycje, które mają sens i uzasadnienie w czasie pokoju, ponieważ wspierają rozwój przedsiębiorstw, zwiększają efektywność procesów, poprawiają bezpieczeństwo czy stabilność działania firmy. Jednocześnie w sytuacjach kryzysowych lub w czasie konfliktu mogą zostać wykorzystane w działaniach związanych z bezpieczeństwem lub obronnością.

Nie chodzi więc o typową produkcję militarną. Chodzi raczej o technologie i rozwiązania, które w naturalny sposób mogą funkcjonować w dwóch różnych obszarach zastosowań.

Czym dual use nie jest?

Warto również jasno powiedzieć, czym projekty dual use nie są, ponieważ wokół tego pojęcia pojawia się wiele nieporozumień.

Przede wszystkim dual use nie oznacza inwestycji typowo militarnych, które od początku są projektowane wyłącznie dla wojska lub sektora obronnego.

Aby projekt mógł zostać uznany za dual use, musi posiadać dwa realne zastosowania:

• cywilne – w działalności gospodarczej przedsiębiorstwa,
• związane z bezpieczeństwem lub obronnością.

Jeżeli inwestycja ma wyłącznie charakter militarny, nie jest projektem dual use.

Dobrym przykładem są schrony lub infrastruktura ochronna budowana wyłącznie na potrzeby wojskowe. Tego typu inwestycje nie mają zastosowania w codziennej działalności przedsiębiorstw i nie są wykorzystywane w normalnych warunkach funkcjonowania gospodarki. W związku z tym nie spełniają one podstawowego kryterium podwójnego zastosowania.

Podobnie nie będą projektami dual use inwestycje polegające wyłącznie na produkcji sprzętu wojskowego, który nie posiada żadnych zastosowań cywilnych.

Istotą dual use jest bowiem realna użyteczność technologii w dwóch różnych obszarach, a nie jedynie formalne powiązanie z sektorem obronnym.

Dlaczego temat dual use zyskuje na znaczeniu?

Rosnące znaczenie projektów o podwójnym zastosowaniu wynika z nowego podejścia do rozwoju gospodarki w Europie.

W ostatnich latach coraz większy nacisk kładzie się na budowanie odporności gospodarki, rozwój kluczowych technologii, zwiększanie niezależności technologicznej, wzmacnianie bezpieczeństwa infrastruktury i łańcuchów dostaw.

W praktyce oznacza to, że wiele programów wsparcia zaczyna premiować inwestycje, które nie tylko rozwijają przedsiębiorstwa, ale jednocześnie wzmacniają stabilność i bezpieczeństwo technologiczne gospodarki.

Dla firm oznacza to nowe możliwości – szczególnie w kontekście pozyskiwania dotacji lub finansowania na rozwój technologiczny i modernizację przedsiębiorstw.

Podsumowanie – Inwestycje na czas pokoju i czas kryzysu

Aby najdosadniej zrozumieć koncepcję dual use, należy spojrzeć na inwestycję przez pryzmat jej użyteczności w różnych warunkach. Projekty dual use to takie inwestycje, które są w pełni uzasadnione ekonomicznie i operacyjnie w czasach pokoju, ale stałyby się niezwykle pożądane i kluczowe w warunkach wojny.

W czasie stabilizacji dane rozwiązanie pomaga firmie budować przewagę rynkową, obniżać koszty lub zwiększać efektywność. Jednak w momencie zagrożenia militarnego lub hybrydowego, ta sama technologia lub infrastruktura pozwala państwu zachować ciągłość działania, chronić zasoby lub błyskawicznie dostosować produkcję do potrzeb obronnych. To właśnie ta „podwójna tożsamość” inwestycji jest kluczem do pozyskania finansowania.

Aby projekt został uznany za dual-use, musi posiadać oba rodzaje zastosowań jednocześnie. Jeśli któregoś brakuje, przedsięwzięcie nie stanowi inwestycji podwójnego zastosowania.

1. Brak zastosowania cywilnego (Przykład: Schron): Budowa klasycznego schronu pod zakładem produkcyjnym, który nie pełni żadnej funkcji w codziennym procesie biznesowym, nie jest projektem dual-use. Choć ma ogromne znaczenie dla bezpieczeństwa, brakuje mu komponentu cywilnego/gospodarczego. Jest to inwestycja o charakterze wyłącznie obronnym.
2. Brak zastosowania obronnego (Przykład: Produkcja dóbr luksusowych): Inwestycja w linię technologiczną do produkcji biżuterii lub kosmetyków, której w żaden sposób nie da się przestawić na cele zabezpieczenia potrzeb państwa w kryzysie, nie spełnia kryteriów dual-use. Jest to projekt czysto cywilny.

W skrócie:

jeśli rozwiązanie służy tylko wojsku albo tylko do celów komercyjnych bez żadnego znaczenia dla odporności państwa – nie jest to projekt o podwójnym zastosowaniu.

Od czego zacząć? Identyfikacja potencjału w firmie

Wielu przedsiębiorców po zapoznaniu się z koncepcją dual use zada sobie pytanie: „Dobrze, ale jak sprawdzić, czy moja firma ma taki potencjał?”. To naturalne i jednocześnie najczęstszy punkt, w którym firmy się zatrzymują.

Większość firm produkcyjnych posiada zasoby o potencjale dual use, ale ich tak nie postrzega. Linia do liofilizacji to „produkcja dla sportowców”, system monitoringu floty to „optymalizacja dostaw”, autorska receptura to „coś, co robimy od lat”. Dopiero spojrzenie z zewnątrz pozwala zobaczyć te same zasoby jako podstawę projektu dual-use.

Podobnie z innowacyjnością. Wiele firm ma unikalne know-how (autorskie procesy, receptury, sposoby konfiguracji linii) które nigdy nie zostały spisane jako „technologia”. A to właśnie na takiej wiedzy opiera się znacząca część udanych wniosków o finansowanie. Firma, która „po prostu produkuje”, często ma więcej do zaoferowania, niż sądzi.

Warto też pamiętać, że samo kupienie nowej maszyny nie jest innowacją w rozumieniu programów dotacyjnych. Innowacją jest to, co firma dzięki tej maszynie wytworzy, czyli nowy produkt, ulepszony proces, lepsza jakość. Kluczem jest przełożenie planowanej inwestycji na język, którego wymagają programy finansowania i to jest coś, z czym zewnętrzna perspektywa potrafi pomóc.

Przykłady projektów dual use w przedsiębiorstwach

W praktyce wiele inwestycji realizowanych przez firmy produkcyjne, technologiczne czy usługowe może mieć charakter dual use. Poniżej przedstawiamy kilka przykładów. Pragniemy podkreślić, że nie są to absolutnie projekty rekomendowane, ani takie, dla których pozyskanie finansowania można uznać za pewne. Poniższe zestawienie ma jedynie obrazować kierunek jak przedsiębiorcy z różnych branży mogą podchodzić do tematu dual use.

Branża	Przykładowy projekt	Wykorzystanie cywilne (pokój)	Wykorzystanie podczas konfliktu
Produkcja żywności	Liofilizacja	Żywność dla sportowców	Lekkie racje polowe (MRE) – główne składniki racji MRE można jeść na zimno, choć zazwyczaj do zestawu dołączony jest bezpłomieniowy podgrzewacz chemiczny.
	Opakowania samopodgrzewające	Szybkie posiłki dla kierowców	Ciepłe posiłki dla żołnierzy na linii frontu, eliminujące ryzyko wykrycia przez termowizję (brak ognia).
	Nawodnienie w żelu	Wsparcie dla maratończyków	Nawadnianie rannych na polu walki. Błyskawiczne nawadnianie i odżywianie rannych z urazami jamy ustnej lub w stanie wstrząsu.
	Technologia sterylizacji HPP (High Pressure Processing)	Produkcja świeżej żywności o długim terminie przydatności bez konserwantów	Drastyczne wydłużenie bezpiecznego przechowywania zapasów żywności w magazynach bez chłodzenia.
	Linie do produkcji żywności funkcjonalnej (nutraceutyków)	Suplementy, żywność dla sportowców, seniorów	Wysokowartościowe racje żywnościowe dla żołnierzy i służb.
	Automatyczne linie pakowania MAP (Modified Atmosphere Packaging)	Wydłużanie trwałości produktów spożywczych	Przygotowanie długoterminowych racji żywnościowych, tworzenie pakietów żywnościowych odpornych na skażenia zewnętrzne i długi transport.
	Systemy cyfrowego monitorowania bezpieczeństwa żywności (IoT)	Kontrola jakości w produkcji żywności	Kontrola jakości zapasów żywności w logistyce wojskowej.
Przetwórstwo mięsa	Ekstrakcja kolagenu i żelatyny	Suplementy diety	Opatrunki hemostatyczne tamujące krwotoki.
	Suszenie mięsa	Przekąski białkowe	Kaloryczne uzupełnienie diety żołnierzy.
	Liofilizowany bulion z tłuszczem	Szybkie zupy keto	Regeneracja i elektrolity dla żołnierzy.
	Linie do produkcji żywności wysokobiałkowej (protein foods)	Rynek fitness i dietetyki	Żywność dla żołnierzy o wysokim zapotrzebowaniu energetycznym.
	Technologia ekstrakcji białek zwierzęcych	Składniki suplementów diety	Koncentraty białkowe dla racji żywnościowych.
	Systemy identyfikowalności żywności (blockchain food traceability)	Bezpieczeństwo żywności	Kontrola jakości zapasów dla armii.
Transportowa	Systemy Anti-Jamming GPS	Bezpieczna logistyka cywilna	Nawigacja w warunkach wojny elektronicznej.
	Technologie monitoringu floty	Optymalizacja dostaw e-commerce	Bezpieczne zarządzanie konwojami w strefach zagrożenia.
	Mobilny serwis opon i mechanika	Wsparcie dla flot kurierskich	Błyskawiczne naprawy pojazdów logistycznych w terenie.
	Autonomiczne pojazdy logistyczne	Transport magazynowy	Transport w strefach zagrożenia.
	Technologie mobilnych systemów magazynowania energii dla pojazdów	Infrastruktura dla transportu elektrycznego	Mobilne źródła zasilania.
	Wdrożenie dronów transportowych (UAV) o dużym udźwigu	Dostawy towarów w trudno dostępne rejony górskie lub na wyspy	Bezzałogowy przerzut medykamentów, krwi i amunicji na linię frontu bez narażania ludzi.
	Autonomiczne systemy zarządzania magazynem i konwojami	Maksymalna optymalizacja kosztów w e-commerce i logistyce miejskiej	Tworzenie „niewidzialnych” dla przeciwnika, rozproszonych magazynów polowych obsługiwanych zdalnie.
	Instalacja lekkiego opancerzenia kompozytowego (D-lite)	Ochrona kurierów i kierowców w regionach o podwyższonej przestępczości	Zabezpieczenie transportu personelu przed odłamkami i ostrzałem z broni lekkiej.
	Mobilne systemy serwisowe z technologią druku 3D części	Szybka naprawa flot u klienta, ograniczająca przestoje transportu komercyjnego	Błyskawiczna regeneracja uszkodzonych pojazdów logistycznych w warunkach polowych.
	Wdrożenie opon samouszczelniających w ciężkim transporcie	Redukcja kosztów przestojów na budowach i w kopalniach	Utrzymanie mobilności łańcucha dostaw amunicji mimo uszkodzeń mechanicznych opon.
Produkcja odzieży, bielizny, rajstop	Materiały zmiennocieplne (PCM)	Odzież grzejąca oraz chłodząca	Kontrola sygnatury termicznej żołnierza – ukrywanie sylwetki przed kamerami termowizyjnymi.
	Tkaniny hydrofobowe	Odzież outdoorowa	Mundury niechłonące błota, wody oraz ciekłych środków skażenia chemicznego, łatwe w dekontaminacji.
	Odzież trudnopalna	Ubrania dla strażaków i hutników	Bielizna i kombinezony dla załóg pojazdów, chroniące przed oparzeniami w razie wybuchu.
Drukarnie	Druk 3D metal/polimery	Prototypowanie przemysłowe	Produkcja części zamiennych do sprzętu wojskowego.
	Druk 3D kompozytów węglowych	Produkcja części dla lotnictwa cywilnego	Lekkie elementy dronów.
	Druk 3D biopolimerów	Medycyna regeneracyjna	Opatrunki i implanty.
	Druk struktur porowatych do filtracji	Systemy filtracji wody	Produkcja wysoce wydajnych, mobilnych filtrów do wody pitnej dla żołnierzy odciętych od zaopatrzenia w trudnym terenie.
Produkcja mebli	Meble modułowe	Szybkie urządzanie mieszkań i pomieszczeń	Błyskawiczne wyposażenie szpitali polowych.
	Pianki ognioodporne	Bezpieczeństwo w szpitalach	Wyposażenie okrętów i bunkrów.
Produkcja kosmetyków	Hydrożele hialuronowe	Maseczki kosmetyczne	Opatrunki na rozległe oparzenia bojowe.
Produkcja okien	Szyby z laminatem poliwęglanowym i powłoką antyodpryskową	Najwyższa klasa okien antywłamaniowych dla domów i sklepów jubilerskich	Ochrona osób wewnątrz przed falą uderzeniową i odłamkami po wybuchach.
	Okna o wysokiej izolacji akustycznej	Komfort w miastach	Wyciszanie stanowisk dowodzenia i radiostacji.
Betoniarnie	Beton szybkowiążący o podwyższonej wytrzymałości	Błyskawiczne naprawy pasów startowych na lotniskach cywilnych i autostrad w nocy	Ratunkowa naprawa infrastruktury krytycznej po atakach rakietowych w celu przywrócenia logistyki.
	Produkcja betonu o wysokiej gęstości i barier betonowych	Budowa osłon w szpitalnych salach RTG i onkologii oraz barier drogowych	Tworzenie certyfikowanych schronów przeciwatomowych i zapór antyterrorystycznych.
Cyberbezpieczeństwo / IT / Blockchain / AI	Blockchainowy rejestr logistyczny	Śledzenie pochodzenia żywności „bio”	Niefalszowalny zapis łańcucha dostaw amunicji i części zamiennych.
	AI do analizy obrazu (VCA)	Liczenie klientów w sklepach	Automatyczne wykrywanie i klasyfikacja celów przez drony rozpoznawcze.
	Kryptografia postkwantowa	Zabezpieczanie danych medycznych pacjentów	Zabezpieczanie danych medycznych pacjentów.
	Prywatne sieci Mesh (LoRaWAN)	Komunikacja w inteligentnych domach	Niezależna od sieci GSM sieć wymiany danych dla oddziałów w polu.
	Przetwarzanie brzegowe (Edge Computing)	Szybka analiza danych z IoT w miastach	Przetwarzanie danych sensorycznych bezpośrednio na kasku żołnierza.
	Zdecentralizowana chmura obliczeniowa	Hosting rozproszonych aplikacji biznesowych	Odporne na zniszczenie fizycznego serwera bazy danych operacyjnych.
	Biometria behawioralna	Bezhasłowy dostęp do kont bankowych	Stała weryfikacja tożsamości operatora sprzętu na podstawie sposobu poruszania się.
	Systemy wykrywania anomalii radiowych	Monitorowanie zakłóceń WiFi w biurach	Wykrywanie obecności wrogich systemów walki elektronicznej (WRE) w pobliżu.
	Przenośne centra danych (Rugged Edge)	Obsługa dużych eventów IT	Mobilne serwerownie w kontenerach odporne na EMP (impuls elektromagnetyczny).